Berta Cáceres

Berta Cáceres.jpg

Berta Cáceres


Nome completo Berta Isabel Cáceres Flores
Nacemento 1973/03/04 La Esperanza (Intibucá)
Falecemento 2016/03/03 La Esperanza (Intibucá)
Organizacións Consejo Cívico de Organizaciones Populares e Indígenas de Honduras (COPINH)
Cargo(s) Coordinadora do COPINH
Galardóns Premio Goldman, Premio Shalom, Premio Campións da Terra, Premio Artemio Precioso
Ocupación Activista
Nacionalidade Hondureña
Familia
Web
Contacto
Eido Alter-enciclopedia

Berta Isabel Cáceres Flores naceu na Esperanza o 4 de marzo de 1973 (ou 1971 ou 1972) e morreu asasinada na Esperanza o 3 de marzo de 2016. Berta Cáceres foi unha líder indíxena lenca, feminista e activista do medio ambiente hondureña.

Cofundou o COPINH para loitar polos dereitos dxs lencas e gañou o Premio Ambiental Goldman, o máximo recoñecemento mundial para activistas de medio ambiente. Foi asasinada en Honduras despois de anos de recibir ameazas de morte. O seu asasinato foi amplamente condenado a nivel internacional, especialmente repercusión tivo en América e parte de Europa.


Biografía

Infancia e Adolescencia

Foi filla de Austra Bertha Flores López, partera, enfermeira e alcaldesa quen marcou a súa vida de xeito definitivo como modelo de dignidade e humanidade. Austra Bertha Flores Lópes deu amparo a moitas persoas refuxiadas do Salvador durante a guerra civil dese país, someteu a moción a sinatura de Honduras do Convenio 169 da OIT sobre pobos indíxenas e tribais (o cal foi asinado en 1995) así como tamén impediu que se instalase un batallón na Esperanza coa fin de evitar a militarización da mesma, pois os militares adoitan acosar aos pobos e ás mulleres indíxenas.

Durante a súa infancia e adolescencia Berta puido coñecer de preto a realidade e unirse ás loitas do seu pobo. Ao longo deste período Berta vai ver como a súa familia sufre represión de xeito continuado as consecuencias. Un irmán vai ser perseguido e baleado; outro irmán vai ser secuestrado e torturado por un período de seis meses; a súa nai vai ser seguida e vixiada durante 12 anos ata que finalmente foi secuestrada en 1992 por un coronel graduado da Escola das Américas, que logo foi ascendido; a súa irmá, Agostiña Flores (1959-), tamén activista do COPINH foi presa política nos primeiros meses da presidencia de Roberto Micheletti, debido ao seu apoio ao derrocado presidente constitucional José Manuel Zelaya, tras o golpe de estado do 28 de xuño de 2009.

Ao formar parte do seu pobo participou en moitos dos seus ritos e tradicións, entre eles, a compostura á auga.

Madurez

Berta casou co dirixente indíxena Salvador Zúniga e foi nai de 4 fillxs. Unha das súas fillas, Berta Zúniga Cáceres asumiu o liderado do COPINH, a organización que Berta Cáceres dirixía antes de ser asasinada. Poucas semanas despois de asumir a responsabilidade, Berta Zúniga Cáceres denunciou que o 30 de xuño de 2017 sufriu un atentado do que logrou escapar.


Activismo

En marzo de 1993 cofundou o Consello Cívico de Organizacións Populares e Indíxenas de Honduras (COPINH) para loitar en defensa do medio ambiente, o rescate da cultura lenca e para elevar as condicións de vida da poboación da rexión.6?

Destacou no seu activismo ambiental. Loitou contra proxectos mineiros e madeireiros, pero foi especialmente mediática a súa actividade en contra da privatización dos ríos e os proxectos de presas hidroeléctricas de investidores internacionais, sobre todo a súa loita contra o proxecto da represa de Auga Zarca no Río Gualcarque en Santa Bárbara.

En 2009 encabezou protestas contra o golpe de estado do 28 de xuño ao entón presidente hondureño Manuel Zelaya. Ademais foi unha dura crítica do goberno de Juan Orlando Hernández, a quen consideraba un "vende patria" e un "ditador".


Agua Zarca

Dende o golpe de estado de 2009, iniciáronse en Honduras unha gran cantidade de megaproxectos moi destrutivos para o medio ambiente, que implican o desprazamento de comunidades indíxenas e a privatización de ríos e territorios, destinándose case o 30 % do territorio nacional a concesións mineiras. Segundo denuncia o COPINH, en 2010 o Congreso Nacional outorgou ducias de concesións de ríos en toda Honduras. Entre estas, entregoulle por 20 anos o río Gualcarque á empresa DESA, un río sagrado para o pobo lenca e unha importante fonte de auga e alimentos.

En 2006 un grupo de indíxenas lencas de Río Branco acudiron ao COPINH en busca de axuda tras ser testemuños da chegada de maquinaria e material de construción na súa área. O proxecto buscaba construír a través dunha alianza comercial catro encoros hidroeléctricos no río Gualcarque. As partes implicadas eran a compañía chinesa Sinohydro (a maior compañía construtora de encoros do mundo), a Corporación Financeira Internacional (CFI) do Banco Mundial e a compañía hondureña Desenvolvementos Enerxéticos S. A. (DESA). Ao non consultar á comunidade local sobre o desenvolvemento do proxecto, as empresas violaran a lexislación internacional, concretamente o Convenio 169 da Organización Internacional do Traballo. O pobo lenca consideraba que os encoros afectarían o seu acceso a auga, comida e materiais para medicamento, polo que o seu modo de vida tradicional sería posto en perigo.

A campaña de protesta consistiu en organizar reunións comunitarias, presentar queixas legais e levar o caso á Comisión Interamericana de Dereitos Humanos (CIDH). A partir do 2013, Cáceres dirixiu ao COPINH na campaña de protesta. Unha das súas principais accións foi o bloqueo do acceso á área de construción por máis dun ano; a pesar de que xs activistas locais foron repetidamente desaloxadxs pola Policía Nacional de Honduras. O 15 de xullo de 2013, xs militares de Honduras abriron fogo contra algunhas persoas que formaban parte do COPINH, quen realizaban unha protesta pacífica, causando a morte do dirixente Tomás García e tres feridos máis. En maio de 2014 producíronse dous asasinatos máis e outrxs tres activistas resultaron gravemente feridxs.

Dende ese momento, as compañías construtoras, a policía e os militares montaron unha campaña sistemática de represión, acoso e ameaza contra activistas locais e grupos indíxenas, á vez que se lles criminalizaba e presentábaselles nos medios de comunicación como persoas violentas e perigosas.

En 2013, a presidenta do COHEP, Aline Flores, acusou a Cáceres de liderar grupos "que buscan atrasar ao país" opóndose a proxectos de desenvolvemento, os cales, manifestou, fixéronse a través de convenios e socialización coas comunidades. O mesmo ano, Cáceres, xunto a outras persoas dirixentes indíxenas, foi acusada de inducir a cometer os delitos de usurpación, coacción e danos continuados en prexuízo de DESA, polo que se lle ditou unha medida de prisión preventiva. En resposta, Amnistía Internacional declarou que os cargos deberían ser retirados e que se os activistas eran encarcerados serían considerados presos de conciencia. Ademais 45 organizacións de dereitos humanos rexionais e internacionais expresaron a súa preocupación pola criminalización das persoas defensoras de dereitos en Honduras e fixeron un chamamento para que o goberno investigase as ameazas contra elas. As presións do COPINH liderado por Cáceres, xunto coa axuda de comunidades indíxenas e organismos internacionais fixo que a finais do 2013, Sinohydro e a CFI retirasen o proxecto, aducindo inquedanzas sobre violacións aos dereitos humanos. A pesar diso, Desenvolvementos Enerxéticos continuou co proxecto e trasladou a área de construción alén do río coa intención de evitar bloqueos.


Denuncias

Nunha entrevista realizada en decembro de 2013 por Dick e Mirian Emanuelsson, Berta Cáceres denuciu o acoso e a persecución ás tribos indíxenas e o roubo das súas terras ancestrais por parte do goberno de Honduras, e a venda da terra e recursos naturais do país.

Denunciou as 47 concesións (permisos de explotación) outorgadas a empresas transnacionais mediante o uso de testaferros hondureños logo do golpe de estado de 2009, nas que se venderon terras, recursos e ríos mentres as comunidades que coidaron deles durante milenios eran desaloxadas, quedando desprotexidas; onde os ríos, a terra e mesmo o aire pasan a ser das transnacionales. Os ríos en moitos casos son desviados e deixan de pertencer ás comunidades, e a contaminación ou deforestación destas zonas por empresas deforestadoras eliminan tamén a flora e fauna destas terras. Para Berta e a tribo lenca o desvío do río significa a morte para as comunidades, ademais dun ataque espiritual a elas, xa que os espíritos da auga na súa cosmoloxía son femininos e vitais nas súas comunidades. Expresou ademais que durante o goberno de Lobo non houbo tantas concesións, en cambio durante o goberno de Juan Orlando Hernández houbo máis de 47 concesións.

A súa apelación ao préstamo de 15 millóns de dólares por parte dos Países Baixos, ao violentar o Convenio 169 da OIT sobre pobos indíxenas e tribais e o dereito a consulta aos pobos indíxenas, debeuse á consulta ilexítima realizada á empresa DESA, a unha organización gobernamental e a unha secretaría gobernamental de asuntos indíxenas e africanos en lugar de consultar aos pobos directamente afectados.

Berta Cáceres denunciou tamén ao exministro de SERNA (Secretaría de Recursos Naturais e Ambiente), Rigoberto Cuéllar, de ser tesetaferro da empresa DESA (Desenvolvementos Enerxéticos Sociedade anónima) ao xuramentar que non existía o pobo lenca en Río Branco xa que non había ningún documento que fixese constar a existencia de membros desa etnia nesta rexión, e que debido a isto foi posto polo presidente Juan Orlando Hernández como fiscal adxunto para blindalo legalmente por todo o dano feito pola zona de emprego e desenvolvemento económico (ZEDES, anteriormente chamadas cidades modelo), empresas mineiras, hidroeléctricas, etc. aos pobos, terras, flora e fauna afectados no país.

Expresou o combate do COPIN contra 17 proxectos que afectan as súas terras, entre eles un megaproxecto eólico na Esperanza, Intibuca. A loita do goberno contra os pobos indíxenas con tácticas modernas como a contrainsurxencia, ataques con falsas denuncias e xuízos, persecución xudicial, ataques e pago por adiantado de sicarios, e pago de persoal de 2000 lempiras para que sabotearan os seus automóbiles -fixérono en máis de oito ocasións- ademais de ter pagos por adiantado a sicarios para cometer asasinatos contra ela, Francisco Sanches, os seus outros dous compañeiros axuizados e contra activistas indíxenas e ambientais. Tamén denunciou o intervencionismo de Estados Unidos en Honduras, o uso do país como laboratorio, o adestramento de paramilitares que de día traballan como militares e de noite como mercenarios, a división dos hondureños e a construción da base marítima estadounidense máis grande de Latinoamérica na Lagoa de Catarasca, a cal ten construcións subterráneas das que -alega- non son para combater ao narcotráfico. Denunciou o suborno de 1 a 20 millóns de lempiras a alcaldes e a líderes indíxenas.

Tamén denunciou as ameazas de morte que recibiu, o acoso sexual e telefónico, e as ameazas recibidas polo excoronel da forza aérea Douglas Geovanny Bustillo mentres este traballaba como xefe de seguridade de DESA (Desenvolvementos Enerxéticos Sociedade anónima), así como a persecución xudicial recibida por parte do goberno. Ademais, tras preguntárselle sobre iso, Berta Cáceres comentou que a parteira que axudou a nacer á xuíza que a axuizou en setembro de 2013, Aicia Lizeth Naigh, foi a nai de Berta, Austra Flores, quen era a parteira ou matrona do pobo, e de como a súa nai recibiu tamén a todos os seus irmáns porque ela era a matrona do pobo.

Nunha entrevista levada ao cabo o 7 de maio de 2015 por CNN, Berta expresou como as novas leis estaban a violentar o dereito á expresión dos grupos indíxenas e o dereito da defensa das súas terras e comunidades, e de como o goberno persegue a quen protexen as súas terras.


Asasinato

Antecedentes

Segundo a ONG Global Witness, Honduras é o país máis perigoso do mundo para o activismo ambiental, cun total de doce activistas ambientais asasinados en 2014 e máis de 120 persoas asasinadas dende 2010 por oporse a proxectos de encoros fundamentalmente.

Berta Cáceres levaba anos denunciando persecución, graves ameazas de morte e de violencia contra ela e a súa familia, e contra membros do COPINH. Polo mesmo, contaba con medidas cautelares por parte da Comisión Interamericana de Dereitos Humanos (CIDH) desde 2009, aínda que segundo a súa nai, na práctica non recibía protección do Estado pola presión das autoridades que defenden ás mineiras e empresas hidroeléctricas.

Debido á persecución recibida, a súa nai e os seus fillos tiveron que abandonar o país, mentres ela tomou precaucións extremas, durmía cada noite nun lugar diferente e case non se comunicaba mediante aparellos telefónicos, sempre viaxaba acompañada, non facía presentacións públicas, expresou ademais que recibía ameazas por parte da empresa privada DESA como das forzas de seguridade do goberno que protexían o proxecto de DESA. Unha semana antes do seu asasinato, Cáceres denunciou que ela e outros dirixentes da súa comunidade recibiran ameazas de morte e outras catro persoas foran asasinadas.

O crime

Preto da medianoite entre o 2 e 3 de marzo de 2016 Berta Cáceres atopábase na súa vivenda na Esperanza, onde tamén se atopaba o ambientalista mexicano Gustavo Castro Soto (membro de Amigos da Terra); cando os asasinos forzaron as portas. Castro escoitou cando Berta preguntou: «Quen está aí?», e un sicario disparoulle e matouna e feriu a Castro, quen finxiu estar morto para salvar a súa vida. Ao mediodía, o seu corpo foi trasladado pola Forza Aérea Hondureña ata Medicamento Forense en Tegucigalpa.

Reaccións

Miles de persoas asistiron ao seu funeral, celebrado o 5 de marzo de 2016 na Esperanza, que se converteu nunha homenaxe popular. O acto foi dirixido polo sacerdote Ismael Moreno Coto e o pai Fausto Milla. Acompañados dos rituais e danzas garífunas, cantouse o Pai O noso en diversos idiomas e linguas como lenca, misquito, garífuna, quiché, español e inglés. Logo do acto, as súas fillas encabezaron unha marcha por toda a cidade, na que reclamaron xustiza e denunciaron a impunidade dos asasinatos de líderes ambientalistas en Honduras. A multitude chegou ata o cemiterio da Esperanza, onde foron sepultados os seus restos.

O presidente de Honduras Juan Orlando Hernández, condenou o feito e declarou o esclarecemento do seu crime unha prioridade estatal. Tamén condenaron a súa morte e esixiron unha pronta investigación por parte das autoridades hondureñas: o Secretario Xeral da Organización dos Estados Americanos, Luís Almagro, a relatora da Organización de Nacións Unidas sobre os Dereitos dos Pobos Indíxenas, Vitoria Tauli-Corpuz, o Parlamento Europeo, a Cepal, o embaixador de Estados Unidos en Honduras, James Nealon, Greenpeace; e 74 organizacións latinoamericanas, entre outras. Tamén houbo protestas e homenaxes por parte de activistas e organizacións en Guatemala, Nicaragua, O Salvador, Ecuador, Bolivia, Perú, Paraguai, Brasil, España, Francia, Inglaterra, Holanda e Alemaña.

Ademais lamentaron a súa morte Daniel Ortega (presidente de Nicaragua), Jimmy Morais (presidente de Guatemala), Rafael Correa (presidente de Ecuador), e Nicolás Maduro (presidente de Venezuela), así como artistas coñecidos polo seu activismo social, como René Pérez (Residente), Mark Ruffalo, Leonardo DiCaprio e Naomi Klein.

Tamén en Honduras houbo protestas durante os meses posteriores, levadas a cabo por estudantes universitarios, feministas, ambientalistas nacionais e estranxeiros, e o COPINH.

Investigación

Nas primeiras horas tras o asasinato procedeuse á detención de tres persoas, as testemuñas Gustavo Castro (coñecido de Berta), José Ismael Lemus (garda de seguridade) e Aureliano Molina Villanueva (militante de base do COPINH) como sospeitosos. Lemus foi liberado horas despois coa advertencia de manterse no país e a petición de colaborar coas autoridades, e o 6 de marzo foi tamén liberado Molina baixo vixilancia policial, porque non atoparon suficientes elementos para mantelo detido. Ata o momento, a policía mantiña a hipótese dun crime pasional, a pesar dos reclamos dos familiares de Berta de tratalo como un crime político.

Dous días despois do asasinato, Gustavo Castro foi posto baixo o resgardo da embaixada de México en Honduras e as autoridades prohibíronlle saír do país por 30 días debido ás investigacións. O 7 de marzo, rompeu o silencio mediante unha carta pública, na cal, entre outras cousas, acusou o goberno hondureño de prohibirlle saír do país sen razón algunha, de que ningunha das fotografías presentadas polos entes de investigación respondían aos principais sospeitosos do crime, senón máis ben a compañeiros do COPINH e de que o escenario do crime fora modificado.

A medida de retelo no país tamén causou rexeitamento entre máis de 100 ONG activistas, quen esixiron ao goberno de Enrique Peña Nieto a súa intervención para acelerar o seu retorno a México.

As investigacións realizadas ata o momento pola Axencia Técnica de Investigación Criminal (ATIC), sinalan ao exmilitar hondureño, Henry Javier Hernández Rodríguez, como o autor intelectual e material da morte violenta de Cáceres; quen foi capturado en xaneiro de 2017 en México tras un traballo coordinado entre as policías dese país e do Salvador e Guatemala. Con este, suman oito os detidos pola investigación do asasinato da dirixente ambientalista. Entre eles áchase o exviceministro de Recursos Naturais e Ambiente, Roberto Cardona, capturado pola ATIC en outubro de 2016 tras permanecer prófugo. Cardona enfronta xuízo por ampliar irregularmente a licenza ambiental do proxecto hidroeléctrico Auga Zarca, trasladando as obras de infraestrutura de Río Branco (Intibucá) a San Francisco de Ojuera en Santa Bárbara, sen realizar previamente un proceso de consulta aos pobos lencas.

En outubro de 2016, roubáronlle o seu auto á maxistrada da Corte Suprema de Apelacións Penal, María Luisa Ramos, onde tiña os expedientes relacionados ao asasinato de Berta Cáceres. Nacións Unidas expresou a súa preocupación ante este feito, aínda que o mesmo non afectou á investigación, segundo o afirmado polo presidente da Corte Suprema de Xustiza, Rolando Argueta.

En novembro de 2017, un equipo de expertos internacionais sacou un informe, detallando os achados da súa investigación, incluso establecendo "a neglixencia deliberada por parte de institucións financeiras, como o Banco Centroamericano de Integración Económica (BCIE), o Banco de Desenvolvemento Holandés (FMO) e o Finnfund" e "a participación de directivos, xerentes e empregados de DESA; de persoal de seguridade privada contratado pola empresa; de axentes estatais e de estruturas paralelas ás forzas de seguridade do Estado en actos delituosos anteriores, concomitantes e posteriores ao asasinato do 2 de marzo de 2016. Eses feitos aínda permanecen impunes."

O 2 de marzo de 2018 foi capturado Roberto David Castelo Mejía presunto autor intelectual do asasinato de Berta Cáceres. Castelo, detido no aeroporto internacional de San Pedro Sula cando pretendía saír de Honduras, era presidente executivo da Empresa Desenvolvementos Enerxéticos S.A. (DESA) que executaba un proxecto hidroeléctrico no occidente do país. Castelo é a novena persoa capturada relacionada co asasinato. A empresa DESA rexeitou as acusacións contra Castelo e pediu a súa "inmediata liberación".

Reaccións

Levantáronse denuncias por parte do COPINH que expresan como o mesmo goberno tenta criminalizar aos compañeiros e compañeiras de organización de Berta Cáceres para limpar a súa imaxe, en lugar de investigar a entes e empresas acusadas polos familiares de Berta, entre os que destacan o a empresa DESA, o Estado hondureño e o Grupo empresarial ATALA, da familia Atala Zablah, un dos máis poderosos grupos de poder do país.

A días do asasinato de Berta Cáceres, Erika Guevara-Rosas, representante de Amnistía Internacional criticou a deficiente investigación das autoridades hondureñas e lamentou a negativa do presidente Juan Orlando a reunirse con familiares de Berta Cáceres, con defensores de dereitos humanos e con Amnistía Internacional. Meses despois, tamén o Comité da ONU contra a Tortura criticou a lentitude na devandita investigación e o hermetismo das autoridades hondureñas.

Berta Isabel Zúñiga Cáceres, a filla de Berta Cáceres, esixiu que o asasinato sexa investigado por investigadorxs internacionais xunto ao Ministerio Público e non pola Misión de Apoio Contra a Corrupción e a Impunidade en Honduras (MACCIH) e denunciou a persecución en contra da líder indíxena por parte de empresas xunto con autoridades locais dos departamentos de Santa Bárbara e Intibucá. Pediron tamén unha investigación internacional independente á vicepresidenta do Parlamento Europeo, Ulrike Lunacek, nunha carta aberta ao presidente Hernández; o presidente do Pontificio Consello para a Xustiza e a Paz, Peter Turkson, o senador estadounidense, Patrick Leahy e a embaixada de Suecia en Honduras.

O 6 de marzo, COPINH esixiu nun comunicado que o Estado de Honduras asinase un convenio Comisión Interamericana de Dereitos Humanos (CIDH) para que enviase expertos independentes que conducisen unha investigación imparcial, transparente e limpa. Tamén máis de 220 organizacións ambientais asinaron unha misiva dirixida ao secretario de Estado de EE. UU. John Kerry, pedíndolle que a CIDH participe na investigación do asasinato de Berta Cáceres. á devandita petición sumáronse 11 senadores demócratas e 59 congresistas estadounidenses.

A mediados de xuño, 5 congresistas estadounidenses presentaron o Proxecto de Lei Berta Cáceres sobre os Dereitos Humanos en Honduras, orientado a suspender a axuda económica de Estados Unidos aos entes de seguridade en Honduras, aos cales responsabiliza de moitos dos atropelos aos dereitos dos activistas. A lei representaría a retención de $18 millóns destinados á seguridade estatal, ata que se castigue aos responsables do crime de Berta Cáceres e investígue as mortes de moitos outros activistas ambientalistas. A lei non pasou, pero foi reintroducida en marzo de 2017 por 25 representantes.

En marzo de 2018 tras a detención de Roberto David Castelo, suposto autor intelectual do asasinato, o goberno de Honduras exhortou a seguir investigando a morte de Cáceres. A nai de Berta Cáceres, Augusta Flores dixo que á familia satisfaille en parte a captura de Castelo pero que aínda hai "peces grandes" para ser capturados.


Galardóns e Premios

En vida: 2012: Premio Shalom (Alemaña). 2014: finalista do premio Front Line Defenders, en Irlanda. 2015: Premio Ambiental Goldman, un galardón denominado o "Nobel Verde" por ser o máximo recoñecemento mundial para activistas de medio ambiente, outorgado anualmente.

Póstumos: 2016: Premio Campións da Terra, do programa de Nacións Unidas para o Medio Ambiente. 2017: Artemio Precioso, de Greenpeace.

A deputada Doris Gutiérrez presentou un proxecto de lei ao Congreso Nacional para declarar a Berta Cáceres "Heroína Nacional". Tamén deputados do Partido Libre, Liberal e Pinu, presentaron un proxecto para que se declare a zona do río Gualcarque como parque de reserva forestal e bautizar como "Berta Cáceres".

En 2016, presentouse o documental Berta Vive, unha homenaxe á súa loita como parte da campaña "Defensoras da Nai Terra." O mesmo, dirixido por Katia Lara Pineda, recibiu unha mención especial dos xurados na competencia de curtametraxes iberoamericanas do Festival Internacional de Cinema en Guadalaxara.

A un ano da súa morte, realizáronse diversas homenaxes en conmemoración a Berta Cáceres en Canadá, España e Arxentina. Tamén continuaron os reclamos polo esclarecemento do seu crime, sobre todo por parte do COPINH.

Movementos Sociais cos que se relaciona [Ex: Feminismo e Movementos Sociais] Movementos Políticos cos que se relaciona [Ex: Feminismo e Movementos Políticos]

Impacto Social Na Cultura Música Artes gráficas ... Nos Dereitos Civís Na Xurisprudencia Na Lingua Noutros… [Controversias] [Críticas] [Outros] Citas e Frases Referencias Ligazóns Externas